و داستانها « 3 » و منظومه‌هاى مختلف « 4 » و انشاء مصنّفات گوناگون دربارهء تاريخ و مذاهب و فرهنگ و آداب و اخلاق و رسوم و آثار ايران باستان و ترجمهء كتابهاى مهم پر حجم به فارسى درى خاصّه در دولت سامانى از اواخر قرن سوم هجرى ببعد « 5 » موجبات و وسايل

--> شاهنامه در بيست مقالهء قزوينى ج 2 ص 23 - 24 ؛ علامه تقىزاده ، كاوه دورهء جديد سال اول شمارهء 7 ص 5 و هزارهء فردوسى ص 56 - 63 ؛ علّامهء قزوينى ، بيست مقاله ج 2 ص 11 - 12 ) و شاهنامهء دقيقى ( رش : علامه تقىزاده ، كاوه دورهء جديد سال اول شمارهء 4 - 5 ص 15 - 24 ؛ استاد فروزانفر ، سخن و سخنوران ج 1 ص 12 - 19 ) و شاهنامهء فردوسى . ( 3 ) - مانند داستان شادبهر و عين الحياة و داستان وامق و عذرا و داستان اورمزديار و مهريار و داستان خنك بت و سرخ بت ( مربوط به دو بت بزرگ در باميان بلخ كه هم اكنون باقى است ) و داستان دادمه و گرامى دخت . . . كه همگى آنها را ابو ريحان بيرونى ظاهرا از فارسى به عربى گردانيد ، رش : رسالة للبيرونى فى فهرست كتب محمد بن زكريا الرازى ص 39 شماره‌هاى 80 و 81 و 82 و 83 و 84 - اين داستانها غير از داستانهاى تاريخى ملى مانند داستانهاى كرشاسب و نريمان و سام و دستان و رستم و فرامرز و بهمن و غيره است كه بسيار متعدد و متنوع بوده و در سرزمين ايران رواج و مقبولى تام داشته است . ( 4 ) - مانند كليله و دمنهء منظوم ( مفقود ) ابو عبد اللّه جعفر بن محمد رودكى سمرقندى ( متوفى بسال 329 هجرى ) ( رش : مقدمهء قديم شاهنامه در بيست مقالهء قزوينى ج 2 ص 22 - 23 ) و سند بادنامهء ( مفقود ) رودكى ( رش : علامه تقىزاده ؛ كاوه دورهء جديد سال اول شمارهء 4 - 5 ص 22 و هزارهء فردوسى ص 43 ح 4 ؛ پاول هرن ، فرهنگ اسدى ، مقدمهء المانى ص 18 - 21 ) و آفرين نامهء ( مفقود ) ابو شكور بلخى كه در 336 بنظم درآمد ( رش : عوفى ، لباب الالباب ج 2 ص 21 ) و يوسف و زليخاى ( مفقود ) ابو المؤيد بلخى . ( 5 ) - مانند ترجمهء ( مفقود ) كليله و دمنه به نثر فارسى از خواجه ابو الفضل محمد بن عبيد اللّه بلعمى ( متوفى بسال 329 هجرى ) بامر امير سعيد نصر بن احمد سامانى ( 301 - 331 ) ( رش : مقدمهء قديم شاهنامه ، موضع مذكور ص 22 ) و ترجمهء ( مفقود ) كتاب سندباد